Yasin Ertuğrul

Bir mahkeme salonu düşünün. Salon sessizdir. Hâkim kürsüde, taraflar yerlerinde beklemektedir. Nihayet tanık içeri alınır. Kimliği tespit edilir ve doğruyu söyleyeceğine dair yemin ettirilir. Hâkim ilk sorusunu sorar: — Gördüklerinizi anlatınız. Tanık birkaç saniye susar. Ardından sakin bir sesle şu cümleyi kurar: "Şu anda söylemekte olduğum tanıklık yalandır." Salon bir anda sessizliğe gömülür. Eğer tanık doğru söylüyorsa, tanıklığı yalandır. Eğer yalan söylüyorsa, o hâlde tanıklığı doğru olabilir. Hâkim hangi cümleyi esas alacaktır? Kâtip hangi ifadeyi tutanağa geçirecektir? Hukuk, doğruluğunu kendi içinde tüketen böyle bir söz karşısında ne yapacaktır? İlk bakışta bu yalnızca mantığın çözmeye çalıştığı bir paradoks gibi görünür. Oysa belki de asıl problem başka bir yerdedir. Çünkü tanığın sözünün doğru ya da yanlış olduğuna karar vermeden önce, tartışmasız bir şey olmuştur: O söz söylenmiştir. İşte bu yazı, tam da bu "olmuş olma" hâlinin peşine düşmek...

Nerede Duruyoruz? Çetin bir soru bu. Baştan ifade edelim: Buradaki "durmak" ile kastettiğimiz şey beklemek değildir. Bilakis, bulunmak, konumlanmak ve varoluş içindeki yerimizi tespit etmektir. Daha açık bir ifadeyle sorumuz şudur: Yapıp ettiklerimizle, esfel-i sâfilîn ile eşref-i mahlûkât arasında nerede duruyoruz? İnsan, dünyaya gelişiyle birlikte bir yolculuğa başlar. Bir yerden gelir ve bir yere doğru yönelir. Bu iki menzil arasında kendisine bir konum seçer; hatta çoğu zaman o konumu kendi elleriyle inşa eder. İşte insanlık tarihinin en kadim sorularından biri de bu "ara"ya dairdir. Bu sebeple sorumuzu yeniden gündeme getiriyoruz: Nerede duruyoruz? Söylenen her sözün dahi bir karşılığı olduğu, insanın en küçük ifadelerinden bile hesaba çekileceği bir ilâhî düzende; eylemlerimizin muhasebesiz kalacağını nasıl düşünebiliriz? Daha da tehlikelisi, ötelerin mahkemesini hiç umursamadan yaşamayı nasıl normalleştirebiliriz? "Neden yaşıyoruz?" soru...

  Bir hikâye anlatılır: Uzak bir adada yaşayan atlar, tanrılarını dört nala koşan, yeleleri rüzgârda savrulan büyük bir at suretinde tasvir edermiş. Balıklar ise suyun derinliklerinde pullarla örtülü bir ilah tahayyül edermiş kendilerine. Bu hikâyeyi ilk anlatanın Ksenophanes olduğu söylenir. O, insanın tanrıyı kendi suretinde kurduğunu fark etmişti. Etiyopyalıların siyah, Trakyalıların ise mavi gözlü tanrıları vardı; çünkü insan biraz da kendi gölgesine tapardı. Fakat asıl mesele burada başlamıyordu. İnsan, tanrıyı ancak kendi bildiklerinden hareketle tanıyabilirdi. Çünkü tanımak dediğimiz şey, bilinenlerden bilinmeyene doğru gerçekleştirilen zihinsel bir yürüyüştü. İlk dönem totemlerinden bugünün karmaşık inanç sistemlerine kadar uzanan süreçte birçok dinler tarihi araştırmacısı, insanlığın kutsal tasavvurunu da bu doğrultuda şekillendirdiğini ileri sürmüştür. Bu nedenle insan zihninin somuttan soyuta doğru ilerlediğini savunan gelişimci din teorileri ortaya çıkmıştır. Gerç...

“Yaşanan an’dır.” ifadesiyle başlıyor bir eserinde Duralı. Hayat ve yaşam üzerine birtakım görüşlerini serdediyor. İlk okuduğumda beğenmiş ve üzerine uzunca bir yazı yazmıştım. Şimdi ise başka bir duygu yüküyle benzer ifadeleri anımsıyorum. Bu kez, yalnızca bir düşünürün sözü olarak değil; daha derin bir idrak arayışıyla birlikte… Ve tekrar yaşamı; zaman, zemin ve hareket perspektifinden okumaya çabalıyorum. Yaşam; “an” denilen ve idraki son derece müşkül olan en küçük zaman biriminden ibaret olmadığı gibi, üzerinde ikamet ettiğimiz mekânsal koordinatlarla da mahdut değildir. Bu iki mefhumla birlikte okunan hareket dahi, yaşamın hakikatini bütünüyle kuşatmaya kâfi görünmemektedir. Zira yaşam, bunlarla irtibatlı olmakla birlikte, bunlara indirgenemeyen bir gerçekliktir. Peki, o zaman, onu nasıl idrak edeceğiz? İşin zor ama en kıymetli yanı da burada gizli. Çünkü adına ister “yaşam” ister “hayat” diyelim, onu anlamlandırmak için aşkın bir izaha ihtiyaç vardır. Kelâmî bir ifad...

Kişi, insan olduğunun farkına nasıl varır? Onu diğer canlılardan ayıran temel özellik nedir? Bu tür sorulara verilen en yaygın cevap, insan olmanın zorunlu şartı olarak kabul edilen akıldır. Akıl, çağlar boyunca hem dinî hem de müspet ilimler çerçevesinde üzerine en çok düşünülen yetilerden biri olmuştur. Nitekim bu iki alanın sunduğu veriler birlikte değerlendirildiğinde görülür ki akıl, insanlık muktezası olarak merkezi bir konuma sahiptir. Beşerin insaniyet kesbetmesinde en mühim âmillerden biri olarak telakki edilmiştir. Nitekim insanın mükellef bir varlık olarak kabul edilebilmesi, onun nazar ve istidlâl kudretine sahip olmasıyla doğrudan ilişkilidir. Akıl, bu bağlamda yalnızca bilmenin değil, doğruyu yanlıştan; iyiyi kötüden ayırt etmenin de imkânını sağlayan temel ilkedir. Dolayısıyla aklın devre dışı bırakıldığı bir tasavvurda ne ahlâkî sorumluluktan ne de dinî tekliften söz etmek mümkündür. Tarih boyunca akıl üzerine farklı değerlendirmeler yapılmıştır. Kimi çevreler nezdi...

  “Bir kimse bir adamın kabrinin yanından geçerken: ‘Keşke onun yerinde yatan ben olsaydım!’ deyinceye kadar kıyamet kopmaz.” (Buhârî, Tecrîd-i Sarîh, 2123) Teklife tâlip olmak, insanın anlam boyutlu bir hayat yaşayabilmesinin en temel gayesidir. Zira insan, kelâm ilminde ifade edildiği üzere, mükellef bir varlık olarak yaratılmıştır. Onun varlık sahnesine çıkışı tesadüfî değil; bilakis teklif, imtihan ve mesuliyet üçgeninde şekillenen ilâhî bir hikmete mebnidir. Bu sebeple insan, ancak kendisine yöneltilen ilâhî hitaba cevap verdiği ölçüde hakiki mahiyetini idrak edebilir. İnsan, bu gayenin sevkiyle rüçhaniyet kesb eder; en aşağı mertebelerden en şerefli makamlara doğru kanat açarak yükselir. Nitekim teklif, insana yalnızca bir sorumluluk yüklemez; aynı zamanda onun kemale doğru seyrinin de imkânını hazırlar. Bu sebeple mükellefiyet, insan için bir ağırlık değil; bilakis onun ontolojik yükselişinin kapısını aralayan bir lütuftur. Tıpkı üveykler gibi, binbir kanatla ötelere doğ...

  “İnsanları kandırmak, onları kandırıldıklarına inandırmaktan çok daha kolaydır.” — Mark Twain Gerçek, ne olursa olsun, aslı üzere ifade edilmediğinde artık hakikat olmaktan çıkar ve yalana inkılâp eder. Nitekim İslâm düşüncesinde kizb kavramı, sözün vakıaya mutabık olmamasını ifade eder. Bunun mukabili olan sıdk ise sözün hakikate uygunluğunu ve gerçeğin olduğu hâliyle dile getirilmesini ifade eder. Dilimizde doğruluk olarak karşılık bulan bu kavram, yalnızca bir ahlâk ilkesi değil, aynı zamanda ontolojik bir duruşun adıdır. Mukaddes kitabımız Kur’ân’da doğruluk kavramının sıkça zikredilmesi bu sebepledir. Birçok yerde geçen “eğer sadık iseniz” hitabı, insanın söz ile hakikat arasındaki bağını test eden bir ölçü gibidir. Zira sıdk yalnızca dilin doğruluğu değildir; niyetin, bilginin ve fiilin de hakikatle uyum içinde olmasını gerektirir. Bu bakımdan doğruluk, insanın iç dünyası ile dış dünyası arasındaki ahengin adıdır. İslâm düşüncesinde insanın yeryüzündeki konumu hi...

“Bildiği hâlde yapmamak” meselesi, ahlâkî bir zaafın ötesinde, kelâmî açıdan ontolojik ve normatif bir kırılmaya işaret eder. Zira İslâm düşüncesinde bilgi (ilm), salt zihnî bir tasavvur değil; mükellefiyet doğuran bir idraktir. Bilginin hakikat değeri, onun amel ile tahakkuk etmesine bağlıdır. Bu sebeple “bilmek”, yalnızca bir şey hakkında tasavvur sahibi olmak değil; o bilginin gerektirdiği istikameti benimsemek ve tatbik etmektir. Zamanın kendisi doğru ile eğri arasında hüküm vermez. Doğru (hak) ile bâtıl arasındaki temyiz, beşerî tecrübenin akışına değil, ilâhî vaz‘a dayanır. Kelâm geleneğinde değerlerin kaynağı ya ilâhî hitap (emir–nehiy) ya da o hitabın aklen idrak edilebilir hikmetidir. Dolayısıyla insan, doğru veya eğri oluşunu tarihsel süreçlere yahut çoğunluk kanaatine göre değil; ilâhî ölçüye (mîzân) göre tayin eder. Bu mîzân, yalnız normatif bir düzen değil, aynı zamanda ontolojik bir nizama tekabül eder. Bu noktada bilgi–amel irtibatı zarurî hâle gelir. Zira bilgi, sor...

Bilmek, ancak “kendini bilmek” ile kayıtlıdır. Zira insan kendisini bilmezse, hakikatte hiçbir şeyi bilemez. Bilmek, “ne” olanı “ben” ile ilmiklemektir. Nesne, özneyle temas ettiği ölçüde anlam kazanır. Bu nedenle kişi, o “ben”i inşa etmeden “ne-olan”ı hakkıyla kavrayamaz. Çünkü “ne-olan”, ancak “ben”deki karşılığı nispetinde yankı bulur. Bu itibarla “ben” kıymetlidir. Nitekim tasavvuf geleneğinde de ifade edildiği üzere: “Kendini bilen Rabbini bilir.” Peki, kendi içine inmek ne anlama gelir? Bu mülâhazalar eşliğinde denilebilir ki insan, kendi içine inmeli; belki İmam Gazâlî gibi. O, sahip olduğu bilgilerin ardından kendisini ciddi bir soruşturmaya tâbi tutmuş, her bir malumatını içsel bir mihenge vurmuştur. Hakikate ulaşma yolunda epistemik bir arınma yaşamıştır. İşte söz konusu karikatürde benim gördüğüm de budur: İnsan, kendi derinliğine doğru cesur bir yolculuğa çıkmalıdır. O kuyuya inmeli; inmeli ki kıvamı yakalasın. Bir başka ifadeyle, Yunus Emre’nin dediği gibi:  ...

Toplum dediğimiz yapı, yalnızca insanların bir arada bulunmasından ibaret değildir. Aynı mekânı paylaşmak cemiyet olmak için kâfi gelmez. Zira cemiyet, güven üzerine bina edilir; güvenin olmadığı yerde kalabalık vardır ama topluluk yoktur. İnsan yığınları, ancak aralarındaki emniyet duygusu sayesinde anlamlı bir birlikteliğe dönüşebilir. Kelâm açısından bakıldığında bu durum tesadüfî değildir. Zira insan, mükellef bir varlık olarak yaratılmıştır. Teklif, yalnızca bireyin Allah ile olan ilişkisini değil, aynı zamanda insanın insanla olan bağını da tanzim eder. Mütekellimîn, teklifin hikmetini açıklarken insanın maslahat üzere yaşaması ilkesini merkeze alır. Maslahat ise ancak güven zemininde gerçekleşir. Canın, malın ve ırzın korunması gibi zaruriyyât-ı hamse, güvenin toplumsal mimarisini teşkil eden temel sütunlardır. Bu bağlamda Resûlullah’ın (s.a.v.) “Mümin, insanların elinden ve dilinden emin olduğu kimsedir” hadisi, ahlâkî bir öğütten ziyade kelâmî bir çerçeve sunar. Çünkü bura...

Bilinir ki cevher, yere düşmekle kıymetten sakıt olmaz; zâtı itibariyle değerinden hiçbir şey kaybetmez. Ne var ki insanlar meselenin çoğu zaman yalnızca ontolojik boyutuna odaklanır. “Kişi değerliyse düşse de kalkar” denir. Oysa burada gözden kaçırılan esas nokta, kıymetin yalnızca sabit bir vasıf değil, aynı zamanda teklifî bir sorumluluk doğurduğudur. Zira hakikatin bilinmesi yetmez; ona karşı ahlâkî bir tavır alınması gerekir. Evet, insan hata eder; bu, beşeriyetin tabiî neticesidir. Ancak kelâm geleneğinde hata ile hüccetin terk edilmesi birbirinden ayrılır. Birincisi mazeret kapsamına girebilirken, ikincisi doğrudan sorumluluğu ağırlaştırır. Mesele yalnızca düşmek değil, düşenin kıymetinin bilinip bilinmemesidir. İçimizden bizi hakka davet eden bir topluluğun bulunması, sıradan bir sosyal olgu değil; ilâhî ikazın ve hüccetullahın ikamesinin  tezahürüdür. Emr bi’l-ma‘rûf ve nehy ani’l-münker vazifesiyle ortaya çıkan bu insanlar, sadece nasihat eden bireyler değil; toplums...

  "Kaybetmek" bir farkındalık meselesi aslen. Bir şeyin yokluğunun -duruma göre görünmemesinin de denebilir-   ayırdına varmaktır. Şunu kastediyorum; insan eğer kaybettiğini fark etmişse, kaybetmiştir. Şayet böyle bir farkındalık yaşamıyorsa kaybetmiş diyemeyiz. Çünkü bu durum kaybetmek ifadesi ile doldurulamayacak kadar derin bir "boşluktur". Cehalet kelimesi bu vakıa için örnek olarak verilebilir. Nitekim cehalet yeri ve zamanı geldiğinde bilgi ile eyleyememektir aslında. Bu yüzdendir ki o toplumun belki de en bilgini olan Amr b. Hişâm, işbu vaziyeti ile sonradan Ebû Cehil künyesini almıştır. Bilgisiz olduğu için değil, yanlış şeyleri ilmiklediği için. Zira insan ne'ler ile diğer ne-olanlar arasında kurduğu o örgülerle yani "ilmiklerle" bilgisini kurar. Nihayetinde dillerin en güzeli Türkçemiz de bilgi kelimesi "il-" kökü ile kayıtlıdır.   Yani örmek, ilmek ilmek işlemekle anlatılmaktadır. İnsan ne(i)s(e)nelerden dolayımla bir zih...

       Süleyman Akkuş tarafından “İslâm Kelamında İman Kavramı” başlığı ile 2005 yılında Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisinin 11. sayınında yayınlanan makalenin tanıtım ve değerlendirmesini yapacağız.      Bu makale, Montgomery Watt’ın 1967 tarihli “The Conception of Iman in Islamic Theology” makalesinin Süleyman Akkuş tarafından tercüme edilerek yayınlanmıştır. Makale de İslâm düşünce tarihinde iman kavramı ve bu kavram etrafında oluşan itikadi, siyasi ve sosyal toplumsal yapıları incelenmiştir. Bu çerçeve de “Bir insanın inancı artıp azalabilir mi? Ya da büyük bir günah işleyen kişi, inananlar topluluğunun bir parçası olmaya devam eder mi?” gibi sorular sorulmuş; modern çağın icadı olmayan bu sorulara iman kavramının yalnızca şahsi ve içsel bir inanç olmayıp aynı zamanda bir toplum üyesi olma da geçer akçe olarak görüldüğü minvalinde cevaplar verilmiştir. Bu doğrultu da iman, bir toplumun sınırlarını belirleyen anahtar hüviyetinde itt...

       Nurettin beyin bir eserini okuyorum. Kanaatimce en kıymetli kitabı olarak ittihaz ettiğim, her cümlesi belki ders edilse ancak anlaşılabilecek bir eser olan Yarınki Türkiye, bu topraklara mensubiyeti olan ve bu mensubiyeti gereği mesuliyetinin idrakine varan Türk genci için yol gösterici bir kitaptır. Bu yazım ne eser hakkında genel bilgiler veren tanıtıcı bir metin olacak ne de herhangi bi değerlendirme yazısı hüviyetinde kaleme alınacaktır. Bilakis kaleme almak istediğim şey en son okuduğum sayfa da geçen son cümle üzerinden -özellikle üzerinden ifadesini kullanıyorum zira anlatmak istediğim bu cümle hakkında olmayıp yalnızca akisleridir- aklımda oluşan örüntüyü aktarmaktır. Cümle şöyle ki; “O zaman Yavuz Selim unutulmuş, Sezar tebcil edilmiştir.”      Yıkılan ruh başlığını verdiği yazısının son cümlesi olarak serdettiği bu tümce başlı başına bir deklarasyondur desek sanıyorum hata etmiş olmayız. Toplumumuzu kendi değerlerine karşı kayıtsızl...

     Süleyman Akkuş tarafında Norman Calder’a ait “Berahime: Literal Yapı ve Tarihsel Gerçeklik,” başlığı ile 2003 yılında Marife: Dini Araştırmalar Dergisinin üçüncü cildinin ilk sayınında tercüme edilerek yayınlanan makalenin tanıtım ve değerlendirmesini yapacağız.      Norman Calder’ın “Berâhime: Literal Yapı ve Tarihsel Gerçeklik” başlıklı makalesi, İslam kelâmı ve heresiyografik (Mezhep-bilim) literatürde sıklıkla karşılaşılan “Berâhime” teriminin kökeni, anlamı ve tarihsel gerçekliği üzerine eleştirel bir inceleme sunar. Makale, Batılı ve Müslüman akademisyenlerin Berâhime’yi ya Hint Brahmanlarıyla özdeşleştirme ya da onları tamamen yerel bir İslami/Yahudi-Hristiyan mezhep olarak görme eğilimlerini sorgular. Calder, bu ikili yaklaşımın altında yatan metodolojik problemleri ortaya koyar ve tarihsel metinlerin nasıl “kurgusal” veya “romanvari” bir nitelik kazanabildiğine dikkat çeker.      Calder, makalesine John Wansbrough’un tar...

       Süleyman Akkuş tarafında “Abdülkerîm b. Hevâzin el-Kuşeyrî’nin Bir Risalesi” başlığı ile 2000 yılında Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisinin 2. sayınında yayınlanan makalenin tanıtım ve değerlendirmesini yapacağız.      Bu makale, meşhur sufi, Eşʻarî kelamcısı ve savunucularından olan Abdülkerîm b. Hevâzin el-Kuşeyrî’nin 446/1055 yılında kaleme aldığı “Şikâyetü Ehli’s-Sünne bi Hikâyeti mâ Nelehum min Ehli’l-Mihne” başlıklı eserini konu almaktadır. Bahse konu risale Ehl-i Sünnet kelâmcılarının başta Selçuklu veziri Amidü’l-Mülk el-Kündürî tarafından hedef alındığı bir dönemde özellikle Eş‘arîyye mezhebinin bid‘at ve dalâletle suçlanmasına karşı bir müdafaa ve kelâm ilminin meşruiyetini savunmak amacıyla kaleme alınmış bir metin hüviyeti taşımaktadır.      Kuşeyrî'nin bu risalesi, Eş‘arîler hakkında başlatılan itibar zedeleyici muhtemel siyasi kampanyaya karşı bir cevap niteliğini haizdir. Selçuklu veziri Amidü’l...